birat ribon

गर्भवती महिलाले कति पटक जाँच गर्ने ?

Neuro
गर्भवती महिलाले कति पटक जाँच गर्ने ?
डा. सिद्धार्थकुमार यादव
स्त्री रोग तथा प्रसूती विशेषज्ञ

गर्भावस्था प्रत्येक महिलाका लागि एक विशेष र जोखिमपूर्ण अवस्था हो । र, यो आफैँमा एउटा गहिरो विषय हो ।

एक महिला गर्भवती हुनुभन्दा अगाडि र भइसकेपछि उनको शरीरमा धेरै नै भिन्नता आउँछ । गर्भावस्थामा एक महिलाको शरीरमा विभिन्न भाग तथा अङ्गमा परिवर्तन आउँछ । एक महिला गर्भवती भएपछि पेटको आकारमा मात्र नभएर रगतदेखि मुटु, श्वासप्रश्वासलगायत सबैमा परिवर्तन आउँछ । जसकारण गर्भावस्थामा धेरै नै समस्या वा जटिलता (कम्प्लिकेसन) पनि आउन सक्ने सम्भावना हुनसक्छ । गर्भावस्थामा आउने जटिलतालाई प्रबन्ध गर्न गाह्रो हुनसक्ने हुँदा गर्भावस्थालाई सामान्य नभई गम्भीर रुपमा नै लिनुपर्ने हुन्छ ।

cura insider

त्यसैले गर्भावस्थामा देखिने जटिलतालाई कम गर्न, भइहाले समयमा उपचार गर्न, समस्या पत्ता लगाउनका लागि एक गर्भवती महिलाले आफ्नो गर्भावस्थाको समयमा अस्पताल वा नजिकैको हेल्थपोस्टमा नियमित जाँच गराउनु पर्ने हुन्छ । हाल विराट मेडिकल कलेज तथा शिक्षण अस्पतालमा गर्भावती महिलामात्र नभएर गर्भ राख्नु अगाडिसमेत महिलाहरू परामर्श लिनका लागि आइरहेका छन् ।

जनचेतनाका कारण महिलाहरू बच्चाको योजना गर्नुअगाडि वा गर्भावस्थामा के–कस्तो समस्या वा जटिलता आउन सक्छ भन्ने जान्नका लागि अस्पताल आउने क्रम पनि बढिरहेको छ । तर, कतिपय महिलाहरू प्रसूती (डेलिभरी) गराउने समयमा मात्र जाँच गर्न आउने गर्छन् । जसकारण उनीहरूमा समस्या देखिने वा जटिलता गम्भीरसमेत भएको हुनसक्छ ।

गर्भावस्थाको पहिलो चरणको अवधिमा बिहान वाकवाकी लाग्ने, वान्ता आउने समस्या अधिकांश धेरै जनामा देखिन्छ । यसलाई सामान्य मानिन्छ तर, कतिपयलाई अत्यधिक बान्ता हुने वा बान्ता नरोकिने हुनसक्छ । बान्ता नरोकिए अस्पतालमा भर्ना गरेर उपचार गर्नुपर्ने हुनसक्छ ।

त्यसैले, कम्तिमा पनि एक महिलाले आफू गर्भावती भएको थाहा पाएपछि नौ महिनाको अवधिमा हरेक तीन महिनामा एक पटक जाँच गराउनु पर्ने हुन्छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) लगायत अन्य संस्थाका अनुसार पहिलो २८ हप्तामा कम्तिमा चार चोटी अर्थात् महिनामा एक पटक जाँच गराउनु पर्ने हुन्छ । २८ हप्तापछि ३६ हप्तासम्म कम्तिमा महिनाको दुई पटकसम्म जाँच गराउनुपर्ने हुन्छ । र, ३६ हप्तापछि डेलिभरी नभएसम्म हरेक हप्ता जाँच गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, अस्पताल नजिक नहुने ठाउँमा, आर्थिक अवस्था कमजोर भएकालगायत अन्य अवस्थामा भनिएको जति जाँच गर्न नसके पनि कम्तिमा चार पटक जाँच गर्न जरुरी नै हुन्छ ।

एक महिलाले आफ्नो र आफ्नो गर्भमा रहेको बच्चाको सम्पूर्ण स्वास्थ्यका बारेमा थाहा पाउनका लागि पहिलो तीन महिना वा १२ हप्तासम्म एक पटक, १४ देखि २८ हप्तासम्म एक पटक, २८ देखि ३६ हप्तासम्म एक पटक र ३६ हप्तादेखि डेलिभरी हुनुसम्म एक पटक अनिवार्य जाँच गर्नुपर्ने हुन्छ ।

गर्भ रहेको पत्ता लगाउने धेरै तरिका छन् । घरमै सजिलोसँग गर्भ परीक्षण गर्ने किटको प्रयोग गरेर, महिनावारी रोकिएपछि अस्पताल गई पिसाब र भिडियो ऐक्स–रे गरेर वा महिनावारी अनियमित भएका कारण अस्पताल जाँदा गर्भमा बच्चा बसेको (एक्सिडेन्टल फाइन्डिङ) छ वा छैन भनेर पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

गर्भमा बच्चा बसेको पक्का भएपछि पहिलो तीन महिनामा हेमोग्लोबिनको मात्रा, प्याटेलेट्सको मात्रा, पिसाबको जाँच, मधुमेह, रक्तचाप, सेरोलोजीलगायतका जाँचसहित एउटा भिडयो एक्स–रे गराइन्छ । पहिलो भिडियो एक्स–रेबाट बच्चा गर्भमा बसेको कति हप्ता भएको र डेलिभरी हुने अपेक्षित मिति थाहा पाउन सकिन्छ । त्यसपछि १८ देखि २२ हप्तामा गरिने भिडियो एक्स–रे (एनोमली स्क्यान) बाट बच्चाको अवस्था, शारीरिक बनावटमा खराबी भए–नभएको, जन्मजात रोग पत्ता लगाउनका लागि गरिन्छ । र, अन्तिम तीन महिनामा सालको पोजिसन हेर्न, डेलिभरीको बेला हुनसक्ने जटिलता पत्ता लगाउनका लागि भिडियो एक्स–रे गरिन्छ ।

कम वा बढी उमेरमा गर्भवती भएका कारण डेलिभरीको समयमा समस्या आउने, अत्यधिक रक्तश्राव हुने, रक्तश्रावका कारण पाठेघर समेत निकाल्नुपर्ने हुनसक्छ ।

गर्भावस्थामा कम्तिमा पनि तीन पटकसम्म भिडियो एक्स–रे गर्नुपर्ने हुन्छ । गर्भावस्थामा गरिने हरेक पटकको जाँचमा रगतको मात्रा, रगतमा चिनीको मात्रा, बच्चाको तौल, आमाको तौल, रक्तचाप, बच्चाको विकास कति भएको छ हेर्ने गरिन्छ ।

गर्भावस्थामा देखिने समस्या

गर्भवतीलाई गर्भावस्थाको पहिलो चरणको अवधिमा निकै खतरा हुने गर्छ । यो अवधिमा शरीर र हर्मोनलमा धेरै परिवर्तन भइरहेने हुँदा धेरैजसो लक्षण देखिने हुन्छ । गर्भावस्थाको पहिलो चरणको अवधिमा बिहान वाकवाकी लाग्ने, वान्ता आउने समस्या अधिकांश धेरै जनामा देखिन्छ । यसलाई सामान्य मानिन्छ तर, कतिपयलाई अत्यधिक बान्ता हुने वा बान्ता नरोकिने हुनसक्छ । बान्ता नरोकिए अस्पतालमा भर्ना गरेर उपचार गर्नुपर्ने हुनसक्छ ।

गर्भावस्थाको पहिलो २० हप्ता अवधिमा गर्भ तुहिने सबैभन्दा बढी सम्भवाना हुन्छ । अत्याधिक रक्तश्राव हुने वा रक्तश्रावकै कारण गर्भसमेत तुहिने वा अन्य केही कारणले बच्चा निस्कने, बच्चा खेर जाने अर्थात् अबोर्सन (गर्भपतन) भएर जाने हुनसक्छ । वा बच्चाको तौल पाँच सय ग्रामभन्दा कम भएमा पनि यसलाई अबोर्सन भन्ने गरिन्छ ।

गर्भावती हुनुभन्दा पहिला नै महिलामा मधुमेह, रक्तचाप, मुटुरोगलगायतका दिर्घकालीन समस्या हुनसक्छ । वा गर्भावस्थाकै बेला पनि नयाँ रोग लाग्न सक्छ । गर्भ बसिसकेपछि मेटाबोलिजममा परिवर्तन भएको कारणले रगतमा चिनीको मात्रा बढ्न सक्छ । गर्भावस्थामा हुने अर्को प्रमुख समस्या भनेको उच्च रक्तचाप हो । २० साता कटेपछि गर्भवती महिलालाई गर्भावस्थाको रक्तचाप देखापर्ने, इक्लाम्पसिया (उच्च रक्तचाप बढेका कारण बेहोस हुने अवस्था वा चम्की) आउन सक्छ । त्यसैले नियमित जाँच गराएकामा पहिला रोग लागेको हो वा गर्भावस्थापछि रोग लागेको हो बुझेर यही हिसाबले उपचार अगाडि बढाउनुपर्ने वा रोगलाई नियन्त्रण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

गर्भावस्थामा उमेरले पनि भूमिका निर्वाह गर्छ

गर्भावस्थामा उमेरले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने हुन्छ । कम उमेरमा गर्भवती (टिनएज प्रेगनेन्सी) वा २० वर्ष नपुग्दै तथा ३५ वर्ष पार गरिसकेपछि गर्भ राख्दा पनि जोखिम देखिने वा समस्या बढ्ने सम्भावना रहन्छ । सानो उमेरमा गर्भधारण गर्ने आमाको शरीर मानसिक मात्र नभई शारीरिक रुपले पनि तयार भएको हुँदैन । जसकारण धेरै जटिलता आउने हुन्छ जुन आमा र शिशु दुवैका लागि खतरापूर्ण हुन्छ ।

बढ्दो उमेरसँग आउने परिवर्तनका कारण ३५ वर्षपछि गर्भ रहन गाह्रो हुने, भइहाले गर्भ तुहिने सबैभन्दा बढी सम्भवाना हुन्छ । साथै, उमेर बढेसँगै रक्तचाप, मधुमेहलगायतका अन्य रोग समान्य हुन्छन् । त्यस्तै कम वा बढी उमेरमा गर्भवती भएका कारण डेलिभरीको समयमा समस्या आउने, अत्यधिक रक्तश्राव हुने, रक्तश्रावका कारण पाठेघर समेत निकाल्नुपर्ने हुनसक्छ ।

गर्भावस्थाबारेमा समाजमा सुनिएका केही भ्रम र तथ्य

गर्भावस्थामा धेरैजसो यो खान नहुने त्यो खान नहुने अर्थात् खानपिनसँग समबन्धित भ्रम हुने धेरै पाइएको छ । तर, यो एकदम गलत हो । गर्भावस्थामा शरीरमा भएको परिवर्तनका कारण तथा यो समयमा एक जनाका लागि नभएर दुई जना (गर्भमा भएको बच्चा)का लागिसमेत खाना खानुपर्ने हुन्छ । गर्भावस्थामा अन्यको कुरा सुनेरभन्दा पनि सन्तुलित खानपानमा एकदम जोड दिनुपर्ने हुन्छ ।

पहिलाको समयमा घरमै डेलिभरी गर्ने चलन थियो । र, एक पटक पनि जाँच नगराए पनि स्वस्थ बच्चा जन्मिन सकिने भन्ने भ्रम छ । यो सबैमा हुुन्छ भन्ने पनि हुँदैन । त्यसैले, गर्भावस्थाको बेलामा जाँच अनिवार्य रुपमा गर्नुपर्छ । अर्को भ्रम भनेको युएसजी अर्थात् भिडियो एक्स–रेसँग पनि सम्बन्धित छ । मानिसहरूमा एक्स–रे धेरै गर्दा क्यान्सर हुने, बाँझोपन निम्त्याउन सक्ने भनेर सुनेका कारण युएसजीलाई भिडियो एक्स–रे भनिने हुँदा यसले बच्चामा असर गर्छ भन्ने भ्रम पनि पाइएको छ । तर, भिडियो एक्स रेबाट अन्यको जस्तो विकिरण नआउने हुँदा यसले आमा र बच्चामा कुनै पनि प्रकारको असर गर्दैन । र यो, गर्भावस्थामा जति पटकसम्म युएसजी गराए पनि सुरक्षित नै हुन्छ ।

गर्भावस्थमा शरीरिक सम्पर्क राख्नु हुँदैन भन्ने पनि मानिसमा सोच छ । गर्भावस्थमा शरीरिक सम्पर्क राख्नै नहुनेभन्दा पनि अवस्थित समस्या वा हुनसक्ने जटिलताको आधारमा हेर्नुपर्ने हुन्छ । गर्भावस्थाको पहिलो तीन महिनामा गर्भ तुहिने जोखिम बढी हुने हुँदा यो समयमा शरीरिक सम्पर्क नराखेकै उचित हुन्छ । कसैको पटक–पटक बच्चा खेर गइरहेमा, जटिलता देखापरिरहेमा सक्दो शरीरिक सम्पर्क नराखेकै राम्रो हुन्छ । नत्र, गर्भावस्थामा शरीरिक सम्पर्क राख्नु हुँदैन भन्ने हुदैन ।

गर्भावस्थामा मधुमेह र रक्तचाप

गर्भावस्थाको मधुमेह र रक्तचाप सुरुको २० हप्तापछि र डेलिभरी भएको १२ हप्तापछि समान्य हुँदै गएका यसलाई गर्भावस्थाको कारणले भएको भनिन्छ र यसले पछि केही असर नगर्न सक्छ । तर, कसैमा भने गर्भवती हुनु अगाडिदेखि नै मधुमेह र प्रेसरको समस्या भएमा, ढिलो जाँचका लागि आएका कारण समस्या भएको थाहा नपाउँदा डेलिभरी भएको १२ हप्ता पछिसम्म पनि अवस्था सामान्य नभएमा यो रोग पहिलादेखि नै भएको बुझिन्छ ।

सुगर, प्रेसर बढेका कारणले वा नियन्त्रण गर्न नसक्दा इन्सुलिन तथा औषधिको पनि सेवन गर्नुपर्ने हुनसक्छ । र, डेलिभरीपछिको समयमा सुगर, प्रेसर सामान्य हुँदै गएमा औषधिको सेवन गरिरहनु नपर्ने पनि हुनसक्छ । र, गरिहाल्नु परे पनि यसको डोज निकै कम हुने हुन्छ ।

शल्यक्रियामार्फत बच्चा जन्माउँदा पछिसम्म गाह्रो हुन सक्छ । शल्यक्रिया गरेपछि अस्पताल बस्नुपर्ने, शल्यक्रिया गरेको ठाउँमा दुखिरहने, सङ्क्रमण हुनसक्ने, काम गर्न तथा भारी उठाउँदा गाह्रो हुने हुनसक्छ ।

नर्मल डेलिभरी जहिले पनि राम्रो

हालको समयमा धेरैले नर्मल डेलिभरीको साटो सिजेरियन सेक्सन (शल्यक्रिया) मार्फत डेलिभरी गर्ने गर्छन् । सामान्य गर्भावस्था भएको वा कुनै समस्या नभएको खण्डमा गर्भवतीलाई शल्यक्रियामार्फत नभई नर्मल डेलिभरी गराइन्छ । नर्मल डेलिभरी गर्नु जहिले पनि राम्रो हुन्छ । यो आमा र बच्चा दुबैका लागि राम्रो हुन्छ । नर्मल डेलिभरी गर्दा सातदेखि आठ घण्टामा अस्पतालबाट डिस्चार्ज भई सामान्य खानपान वा जीवनशैलीमा फर्कन सकिन्छ ।

तर, केही समयको दुखाइ सहन नसक्ने कारण धेरैले शल्यक्रियामार्फत बच्चा जन्म दिन आग्रह गर्छन् । यो समस्या नपढेकामा भन्दा पनि पढेलेखेकामा धेरै हुने पाइएको छ । धेरै बुझ्ने मानिस नै सिजेरियन सेक्सनबाट डेलिभरी गर्न आकर्षित हुने गरेका छन् । तर, शल्यक्रियामार्फत बच्चा जन्माउँदा पछिसम्म गाह्रो हुन सक्छ । शल्यक्रिया गरेपछि अस्पताल बस्नुपर्ने, शल्यक्रिया गरेको ठाउँमा दुखिरहने, सङ्क्रमण हुनसक्ने, काम गर्न तथा भारी उठाउँदा गाह्रो हुने हुनसक्छ । शल्यक्रिया गरेर जन्मेको बच्चा कुनै सङ्घर्षविना निस्कने हुँदा फोक्सोमा भएको तरल पदार्थ राम्ररी निस्कन पाउँदैन जसकारण बच्चाको श्वासप्रश्वासमा बढी समस्या देखिने हुनसक्छ ।

शल्यक्रिया गर्नै पर्ने इन्डिकेसन, डेलिभरीपछि देखिने सम्भावना

शल्यक्रिया गरेर बच्चा जन्माउनुभन्दा पनि नर्मल डेलिभरी गर्नु राम्रो हुन्छ । तर, गर्भावस्थामा आएका अन्य केही समस्यामा भने शल्यक्रिया गरेर बच्चा जन्माउनु पर्ने हुन्छ । बच्चाको तौल र आकार, बच्चा जन्मिने मार्ग सानो भएमा, गर्भमा बच्चा उल्टो बसेमा, सालको पोसिजनको आधारमा, कतिपय जुम्लिया बच्चा भएमा शल्यक्रिया गरेर बच्चा जन्माउनु पर्ने हुन्छ । पहिलो वा पछिल्लो पटक बच्चा सिजेरियनमार्फत जन्माएको छ भने दोस्रो बच्चालाई पनि सिजेरियनमार्फत जन्माउनुपर्ने हुन्छ ।

डेलिभरीमा देखिने सबैभन्दा धेरै देखिने समस्या भनेको रक्तश्राव हो । यसकारण नेपाल जस्तो विकास भइरहेको देशमा धेरै आमाहरूले ज्यान गुमाउन बाध्य छन् । मातृ मृत्युदर बढाउने मुख्य कारण पनि यसलाई मानिएको छ । योबाहेक मधुमेह, उच्च रक्तचाप, इक्ल्याम्सिया, रक्तचापका कारण मुटु, कलेजो, मृगौलालगायतका शरीरका अन्य भागमा असर गरेका कारण पनि डेलिभरीपछि आमाको ज्यान जाने सम्भावना रहन्छ । साथै, केही महिलामा गर्भावस्थाको समयमा वा डेलिभरीपछि पनि बच्चाको स्वास्थ्यमा समस्या भएमा वा अन्य विभिन्न कारण मानसिक तनाब हुनसक्छ ।

jackson ribon