Rumpum Advertisement
Dazzu

कोरोना त्रासले आर्थिक मारमा शहरी गरीब बालबालिका

कोरोना त्रासले आर्थिक मारमा शहरी गरीब बालबालिका

आशिका लम्साल

हजुर तरकारी लिनोहोस् है ताजा तरकारी
लौ हजुर आयो है आयो ताजा माछा, जिउँदो माछा
हजुर जुत्ताचप्पल, जामा, गञ्जी सर्ट लिनुहोस् है, सस्तोमा …


आजकल विराटनगर बजारमा ससाना बालबालिकाहरुले सकी–नसकी रिक्सा कुदाउँदै शहरका टोलटोलमा चिच्चाउँदै घुमिरहेका हुन्छन् । कोहीले आफ्ना अभिभावकको सहयोग पाइरहेका हुन्छन् भने धेरै चाहिँ दाजुबहिनी वा दिदीबहिनी वा दाजुभाइ मिलेर सकी–नसकी पालोपालो रिक्सा कुदाउँदै टोलमा व्यापार गर्न घुमिरहेका हुन्छन् ।

छ महिनादेखि निरन्तर यसरी असिनपसिन हुँदै टोलटोल घुम्नु उनीहरुको रहर हैन बाध्यता हो । शहरी क्षेत्रमा बस्ने गरीब परिवारका बालबालिकालहरु कोरोना महामारीले गर्दा पढ्न मात्र बञ्चित भएका छैनन् परिवारमा साँझबिहान के खाउँ, कसरी खाउँ भन्ने अवस्थामा पुगेका छन् । उनीहरुका अभिभावकले गर्दै आएको जनमजदुरी पेशा लकडाउन र निषेधाज्ञाले गर्दा धरासायी भएको छ । रिक्सा, सिटी, अटो, ठेला केही पनि चलेका छैनन् । बजार चलायमान नहुँदा उनीहरुको रोजगारीमा प्रत्यक्ष असर परेको छ । तरकारी, फलफूल र साना मनहारीको पसल गर्नेहरुसमेत प्रभावित भएका छन् । जसको मार शहरी गरीब बालबालिकाहरुमा प्रत्यक्ष परेको छ ।

कोरोना महामारीले गर्दा खुला आकाश मन पराउने बालबालिकाहरु शैक्षिक संस्था नखुलेका कारण घरमै सीमित छन् । ग्रामीण क्षेत्रका बालबालिकाहरु त आआफ्नो गच्छेअनुसारको कृषिकर्ममा भुलिरहेका छन् । धेरैले बिद्यालय नलागे पनि आफ्ना अभिभावकलाई घरको काममा सहयोग गरिरहेका छन् । परिवारिक र सामाजिक वातावरणमा घुलमिल भइरहेका छन् ।

तर शहरी गरीब बालबालिकाहरु कोरोनाका कारण प्रत्यक्ष त्रासमा परेका छन् । शहरी क्षेत्रका लाखौं गरिब बालबालिकाहरु सिर्जनशिलताविहीन भएका छन् । उनीहरु कोही आमाबुबालाई तरकारी र फलफूल बिक्री गर्न सघाउँदैछन् । तर कोभिडमा व्यापार पनि खुम्चिएकाले धेरै बालबालिकाहरु कैदीझैँ बस्न बाध्य छन् । स्कुल जान, पढ्न, खेल्न, साथीभाइसँग रमाइलो गर्न रुचाउने नानीहरुलाई कोरोना महामारीले मनावैज्ञानिक त्रास थपेको छ । अर्कोतिर महामारीमा बाहिर हिँडडुल गर्न नपाइने, आमाबाबुले गर्दै आएको बन्दव्यापार पूर्ण प्रभावित हुँदा आर्थिक अवस्था दयनीय बनेकाले बालबालिकाहरुलाई झन् पीडा थपिएको छ । कतिपयको घरमा कलह सिर्जना हुँदा बालबालिकाहरु पनि घरेलु हिंसाको मारमा परेका छन् ।

कोरोना महामारी लामो समयसम्म चलेको र अझै चल्ने भएकाले शहरी क्षेत्रका गरीब बालबालिकाहरु अझै धेरै त्रास र आर्थिक मारमा पर्ने निश्चित छ । अझै अभिभावकको आम्दानीसमेत गुमेकाले अब उनीहरुको पढाइ पनि संकटमा पर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । धेरैपछि बिद्यालय खुले पनि सबै अभिभावकले बालबालिकाहरुलाई पढ्न पठाउने अवस्था हुँदैन । निजी स्कुलमा पढाउनेहरुले त पक्कै छोराछोरी स्कुल पढाउन चुनौती छ ।

हो, कोरोनाले सबै उमेर समूह र वर्गका मानिसलाई उत्तिकै तसोएको छ । तर अझ बढी कोरोनाको चपेटामा निम्न वर्ग छन् । जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरुका सन्तान अर्थात् बालबालिकाहरुमा पनि परेको छ ।

कतिपय बालबालिकाको त बाबुआमा दुबै संक्रमित भएर आइसोलेसनमा लगिएको छ । ती बालबालिका कसरी बसेका होलान्, के खाँदै होलान् ? यस्तो परिवारको बालबालिकाको पीडा कति कहालीलाग्दो होला ? धेरै बिरामी भएका बालबालिकाले पनि भनेजस्तो उपचार पाएका छैनन । यसबारे स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकार कसैले खोजखबर गरेको पाइँदैन । गरीब भएकाले उनीहरुलाई टोल–समाजका छिमेकीहरुले पनि वास्ता गर्ने गर्दैनन् । जसले गर्दा बालबालिकाहरु भोकभोकै मात्र नभएर आफूलाई दिनहीन भएको हीनभावना पाल्न बाध्य भएका छन् । जसको असर उनीहरुको पठनपाठनमा मात्र नभएर निर्णय क्षमतामा पनि पर्नेछ ।

हुनेखाने परिवारका बालबालिकालाई लकडाउन ‘एक चाडझैं’ भएको होला । उनीहरु घरमै विभिन्न सुविधा उपभोग गरिरहेका होलान् । अनलाइन कक्षा पनि लिइरहेका होलान् तर हँुदा खाने वर्गलाई चाहिँ कोरोनाले जिउन न मर्नु बनाएको छ । कोरोनाले गर्दा नै निजी क्षेत्रमा काम गर्ने थुप्रै दम्पतिले जागिर गुमाएका छन् । जसको प्रत्यक्ष असर बालबालिकामा परेको छ । छोराछोरीको उज्ज्वल भविष्यका निम्ति जोहो गरेर राखेको पैसा लकडाउनको सुरुवाती दिनमै सकिएको छ । तर कोरोना संक्रमण अझै नियन्त्रणमा आइसकेको छैन । जसले परिवारको गुजारा चलाउन झन्झन् संकट थपिँदैछ । दैनिक ज्याला मजदुरी गरेर जीविका चलाउने बाबुआमा कामविहीन भएर खालीहात घरमै बस्न बाध्य छन् । केहीले विरक्तिएर आत्महत्या पनि गर्न थालिसकेका छन् । धेरै बालबालिकाहरु आधा पेट खाएर जीवन गुजारिरहेका छन् । जसले गर्दा बालबालिकाहरुमा कुपोषणको जोखिम पनि थपिएको छ ।

राष्ट्रिय बाल दिवस प्रत्येक वर्ष विभिन्न कार्यक्रमका साथ भव्यरुपमा मनाउने गरिन्थ्यो । तर कोरोनाका कारण यस वर्ष बाल दिवस प्रत्यक्ष प्रभावित भएको छ । विद्यालयहरु बन्द भएकाले कुनै औपचारिक कार्यक्रमहरु भएका छैनन् । कोभिडकै त्रासले भविष्यका आसलाग्दा कलिला मुनाहरुले निरासाको घेराभित्र निसासिनु परेको अवस्था छ । सबै सुविधाले सम्पन्न परिवारका बालबालिकाका लागि प्रत्येक दिन बाल दिवस हुने गरेको छ । तर गरिबीको रेखामुनि रहेका बालबालिकाको लागि न सरकारको तर्फबाट न कुनै पहल भयो न कुनै नीतिको निर्माण भएको छ । सडकमा रहेका र पहुँच नभएका बालबालिकाका लागि हरेक वर्ष मनाइने बाल दिवस शब्द र नारामा मात्र सीमित भएको छ । झन् यसपालि त कोरोनाले गर्दा उनीहरुसम्म नारा पनि पुग्ने अवस्था छैन ।

कोरोना महामारीका बेला भिख मागेर आफ्नो दैनिकी चलाउने सडक बालबालिकाको अवस्था झन् कहालीलाग्दो छ । आफूले आफूलाई बालअधिकारकर्र्मी भन्दै खोक्नेहरु खै यो महामारीको बेला कुन दुलोभित्र पसे ? आकर्षक नारा बनाएर अनेकौं प्रतिबद्धता गरेर बालअधिकारको संरक्षण गर्छु भन्ने अधिकारकर्मी, सरकार महामारीको यो कठिन समयमा चाहिँ खै कता लुके ? के बालअधिकार शब्द र नाराका लागि मात्रै हो ?

हाल महामारीको अवस्थामा ४४ प्रतिशत जनसंख्या ओगटेका बालबालिकाका लागि संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारहरु, विद्यालय र अन्य सम्बन्धित सरोकारवालाहरुले उनीहरुको बचाउ, संरक्षण, विकास र सहभागिताका सवालमा गरेका कार्यहरुको पुनरावलोकन गर्न जरुरी छ । विशेषगरी शहरी क्षेत्रका गरीब र जोखिम अवस्थामा रहेका बालबालिकाहरुको मनौवैज्ञानिक समस्या, उद्दार र पुनस्र्थापनामा सबैले हातेमालो गर्न आवश्यक छ ।

बालअधिकारकर्मी बासु अधिकारी कोभिडलाई त्रासका रुपमा मात्र नभएर व्यस्त जीवनशैलीका कारण बालबालिकासँग बढेको पारिवारिक दुरी घटाउने अवसरको रुपमा लिनु पर्ने बताउँछन् । हुन पनि दैनिक हतारमा बिद्यालय जानुपर्ने, धेरै पढ्नुपर्ने , गृहकार्य गर्नुपर्ने, भनेको बेला साथीभाइ भेट्न र रहर लागेअनुसार खेल्न पनि नपाइने, व्यस्त र दबाबमूलक जीवन अहिले छैन । यसैले बालबालिकासँग बसेर परिवार, इष्टमित्रका विषयमा कुरा गर्ने, पुराना तस्बिर देखाएर आफन्त चिनाउने भूमिका पाका सदस्यले निभाउनु पर्छ । यसैगरी करेसाबारीमा काम गर्नु, बोटविरुवा चिनाउने, समान्य खनजोत गर्ने काममा पनि बालबालिकालाई लगाउन सकिन्छ । यसबाहेक आफ्नो रितिरिवाजअनुसारको संस्कार बुझाउने र बालबालिकालाई सामाजिक परम्परा बुझ्ने काम पनि गर्न सकिन्छ । यति मात्र नभएर परिवारका सदस्यमा भएको गीत गाउने, खेल्ने वा अन्य सीपहरु बालबालिकाहरुलाई सिकाउन सकिन्छ । साथै बालबालिकाहरुको रुचिअनुसार सीप विकासमा सहयोग गर्न सकिन्छ । जस्तोः चित्र बनाउने, गीत–कविता लेख्ने–गाउने, विभिन्न यन्त्रहरु बनाउने रुचि बालबालिकाहरुमा हुन्छ । तर शहरी गरीब बालबालिकाहरुले यो सुविधाको अवसर प्राप्त गर्न सक्दैनन् । किनभने उनीहरु महामारीको त्राससँगै झन् दयनीय गरिबीको दबाबमा परिरहेका हुन्छन् ।

सन् २०१९ डिसेम्बरमा चीनको वुहानबाट सुरु भएको कोरोना भाइरसले ठूलोसानो धनी–गरीब नभनी संसारका सबै देशहरुको सातो लिइरहेको छ । आधुनिक स्वास्थ्य तथा औषधि विज्ञानमा पोख्त मानिने देशहरुको प्रयासले पनि अझैसम्म समाधानका लागि केही परिणाम दिन सकेको छैन । संसारका खासगरि शक्तिशाली देशका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, विद्वान, धनाढ्य व्यापारीहरुलाई कोरोना भाइरस चुनौती भएको छ ।

कोरोना भाइरसका कारण नेपालको अवस्था पनि ‘दिन दुना रात चौगुना’ भयावह बनिरहेको छ । नेपालमा कोरोना संक्रमणले छ सयभन्दा बढीको मृत्यु भइसकेको छ । पचास हजारभन्दा बढी मानिसहरु संक्रमित भइसकेका छन् र दिनानुदिन थप नयाँ संक्रमितहरु थपिइरहेका छन् । छ महिनादेखि देशका विभिन्न ठाउँहरुमा लकडाउन, निषेधाज्ञा जारी छ । कलकारखाना, उद्योग, व्यापार–व्यवसाय, शैक्षिक संस्था ठप्प छन् । अनौपचारिक क्षेत्रको रोजगारी पनि गुमेको छ । लामो समयदेखि शैक्षिक संस्था बन्द भएका कारण भविष्यका कर्णधार मानिने कयौं बालबालिकाको वर्तमान नै अन्योलमा छ । त्यसमा पनि शहरी गरीब बालबालिकाहरु झन् धेरै समस्यामा छन् । यसैले उनीहरुको अधिकारका लागि सरकारी, गैरसरकारी सबै क्षेत्रले हातेमालो गरौं ।

(प्रशिक्षार्थी पत्रकार)