birat ribon

झोडा काण्डले बिद्रोही कवि बनेका अनिल पौडेल

Neuro
झोडा काण्डले बिद्रोही कवि बनेका अनिल पौडेल

भत्केको चुल्हो काँचो भात
गुजुजु उम्लियो भात
डेरा सरेको पहिलो रात

Padelux insider
cura insider

पोखराको हत्या काण्ड, डलर विमान काण्ड, भक्तपुरको मुर्तिकाण्ड । छिन्ताङ गोली काण्ड, असकल काण्ड झोडा , पिसकर काण्ड झनै । सबैमा पञ्चायती व्यवस्थाका विकास छन् झनै ।

हरेराम हरेराम भन्नपनि डर भो
देवी देउता पुज्ने मन्दिर गोली हान्ने घर भो
आठ वर्षे बालकलाई थुन्ने पापी राज
असी वर्षे बुढा पनि जेलभित्रै छन आज ।

उच्च शिक्षा पढ्न भान्से बाहुन

भान्छे बाहुन भएर क्याम्पस पढ्न सुनसरीको धरानमा गएको ठिटोले पढ्न नपाएपछि बिद्रोह ग¥यो । पढ्ने चाहना पूरा गर्न आर्थिक अवस्था कमेजार भएपनि जसोतसो धानाैँला भनेर आफैं सस्तो डेरामा बसेर पढ्न थाल्यो । तर सस्तो डेरा पटक–पटक सरिरहनुपर्ने झन्झटबाटचाहिँ मुक्त हुन सकेन ।

२०३२ सालतिर धरानको महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसमा पढ्दै गर्दा उसले डेरा सर्दा पाएको सास्ती कवितामा लोकभाकामा उतार्यो । साहित्यक हवाई पत्रिकामा छापिएपछि कविता चर्चित भयो । ध

ेरैका मुखमा झुण्डियो त्यो यथार्थ बोल्ने कविता । त्यो बेलाको ठिटो अहिले ५३ वर्षे बुढ्यौली उमेरमा पुगिसकेको छ । तर अझै पनि धरान जाँदा उसलाई चिन्नेहरु र त्यो बेलाका क्याम्पसका गार्डहरु व्यथा ठयाक्कै लेखेको भनेर कविता सुनाएर सम्झना गर्छन् – “तपाईंले त हाम्रो व्यथा ठयाक्कै लेखिदिनुभएको नि हौ ”

अनिल पौडेल, मोरङ सुन्दरहरैचा बाँसबारीका स्थायी बासिन्दा हुन् । पहाड संखुवासभाको पाथिभरा गाविसको हेदाङना हो ।

दुई वर्षकै उमेरमा बाबु गुमाएर टुहुरो भएका उनले बाल्यकाल पहाडमा गोठालो भएर बिताए । नौ वर्षको उमेरमा मोरङ सुन्दरपुरको भीमचौरी झोडा झरे, आमा र बहिनीसँगै । बाबुविनाका टुहुरा उनी मामाघरमा गोठालो बने । त्यहीँ उनले पढ्न पनि सुरु गरे ।

नजिकै रहेको ज्योति निमाविबाट पढाई सुरु गरेका पौडेलले सुन्दरपुरको साजिलाल माविबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरे । त्यसपछि उच्च शिक्षा पढ्न उनी भान्से बाहुन भएर धरान पुगेका थिए । तर पढाउँछु भनेर लानेले धोका दिएपछि उनी आफैं सस्तो डेरामा बसेर पढ्न थाले ।

होचो कद र कालो वर्णका साहित्यकार अनिल पौडेलले निरन्तर संघर्षबाट आÇनो छवि भने निक्कै अग्लो बनाइसकेका छन् । उनी चिनिएका मिजासिला कविमध्ये गनिन्छन् । धनकुटाकी झमक कुमारीलाई डकुमेन्ट्री बनाएर चिनाउने पनि अनिल नै हुन् ।

एमाले नेता स्वर्गीय मदन भण्डारीको मृत्यु प्रकरण दासढुड्डाबारे पहिलो वृत्तचित्र पनि उनैले बनाएका हुन् । योबाहेक आजको सवाई, हातहरु, फुटेर फेरि मनहरु लगायत आधा दर्जन कविता संग्रह प्रकाशित छन् उनका । छन्दमा कविता एल्बम र कविता क्यालेण्डरको चलन चलाउन पनि उनको योगदान छ ।

सँधै केही न केही नयाँ सृजना गर्न रुचाउने र पत्रकारिताको समेत अनुभव संगालेका उनले ओझेलमा परेको कम्युनिष्ट आन्दोलनको एउटा इतिहासलाई वृत्तचित्र ‘एउटा घरको कथा’ निर्माण गरेर सार्वजनिक गरिदिएका छन् । उक्त वृत्तचित्र सार्वजनकि भएपछि कवि पौडेलले सबैतिरबाट धन्यवाद मात्र पाइरहेका छन् ।

समष्टि साहित्यक पत्रिकाको सम्पादक

कृषि विकास बैंक केन्द्रिय कार्यालयले प्रकाशन गर्ने साहित्यक पत्रिका समष्टिको सम्पादक भएर लामो समय काम गरे अनिलले । धरानबाट नेपालीमा स्नातक गरेपछि उनी केही वर्ष गाउँकै विद्यालयमा मास्टर भए ।

विद्रोही स्वभावका उनमा प्रगतिशील साहित्य झाँगिइसेको थियो । यसैले उनले २०३४ तिर पञ्चेहरुको चर्तिकलाको पोल खोलेर आजको सवाई भन्ने कविता संग्रह प्रकाशित गरे ।

मोरङको बयरवनमा २०२८ सालमा भएको झोडा काण्डको पोल खोलेको थियो आजको सवाई कविताले । झोडा काण्डमा धेरै मानिसको ज्यान गएको थियो । कैयाैं परिपारलाई उठीवास गराइएको थियो ।

१३ वर्षको उमेर हुँदो हो त्यो बेला पौडल पनि आमा र दाजुसँग झोडा फाँड्न गएका थिए । यसैले झोडा काण्डका उनी प्रत्यक्ष दर्शी पनि थिए । त्यही झोडा काण्डले उनमा बिद्रोही भावना जन्माएको थियो ।

त्यो बेला पञ्चायतको शासन थियो, यसैले यस्तो चर्को बिद्रोह बोल्नेलाई बाँकी राख्ने कुरै भएन । यसैले उनले राजकाज सम्बन्धी मुद्दा खेप्नुपर्यो ।

उनी भूमिगत भएर काठमाण्डौ पुगेका थिए । सबैको जस्तो उनले पनि काठमाण्डौमा चर्को संघर्ष गर्नुपर्यो । त्यो बेला उनले वीरगञ्जबाट प्रकाशित हुने मालिङगो र छलफल साप्ताहिकमा पनि पत्रकार भएर काम गरे ।

२०४३ मा सघर्षकै क्रममा उनी कृषि विकास बैंकको जागिरे भए । चार वर्षअघि देखि उनी साझा प्रकाशन समितिको सदस्य पनि छन् । काठमाण्डौ र विराटनगरमा यो वर्ष भएको सफल पुस्तक मेलाको संयोजन गर्ने श्रेय पनि यिनै होचो कद र कालो वर्णका कवि पौडेललाई जान्छ ।

भीमचौरीको ज्योति स्कुलमा पढ्दा गुणदेव नामका शिक्षकको संगतले साहित्यमा आकर्षित भएका पौडेल क्याम्पस पढ्ने बेलासम्म चिनिएका कवि भैसकेका थिए । फुर्तिला र फरासिला युवा पौडल गाँउभरि लोकप्रिय थिए । चिनिएका साहित्यकार भएपछि पनि सबै माझ उनी उत्तिकै लोकप्रिय छन् ।

जीवनको आरोह अवरोहले भुक्तभोगी

जीवनमा संघर्ष गर्दा हुने आरोह अवरोहले मान्छेलाई भुक्तभोगी बनाउँछ । असल नियत राखेर संघर्ष गर्न सके मान्छे सफल हुन्छ । कवि पौडेल भन्छन– ‘म त्यसैको उदाहरण हुँ ।’

बग्रेल्ती फुटकर कविताहरु लेखिसकेका कवि पौडेललाई जीवनमा अझै धेरै गर्न बाँकी भन्ने लागिरहन्छ । यसैले उनी जागिरमा रिटायर्ड भएपछि मोरङमै आएर संघर्ष गर्ने सोचमा छन् । भन्छन्, – ‘जति गरियो र गरिँदै छ सही नियत राखेर गरिएको छ तर जसको कोही छैन उनीहरु धेरैका लागि अझै गर्न बाँकी नै छ ।’

मोरङ बेलबारीका कवि वियोग सापकोटालाई उनले धेरै गुन लगाएका छन् । वियोगलाई काठमाडौं ल्याएर आफ्नै घरमा आयोजना गर्ने गरेको बसिबियाँलो कार्यक्रममा उनले कविता फुराएका छन् ।

त्यसपछि नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा पनि वियोग सार्वजनिक भएका थिए । केही महिना लगत्तै वियोगका आठवटा गीतको एल्वम पनि कवि पौडेलले नै निकाल्ने तयारी गरिरसकेका छन् । उनले एल्बमको गीत रेकर्ड भैसकेको र चाँडै बजारमा आउने बताए ।

बसिबियाँलो साहित्यक डबली ललितपुरको बालकुमारीस्थित आफ्नै घरमा तीन तीन महिनामा ६ वर्षदेखि चलाउँदै आएका छन् पौडेलले । उनका अनुसार हालसम्म दुई दर्जन दुर्लभ स्रष्टाहरु बसिबियाँलोमा सहभागी भैसकेका छन् । यसभन्दा बढी स्राष्टाहरुले बसिबियाँलोमा बसेर आफ्नो रचना पाठ गरिसकेका छन् ।

नवलपरासीका राम बहादुर पहारी र सुनसरी चतराका प्रल्हाद पहरेदार बसिबियाँलोमा पुगेका चर्चित अनुहारहरु हुन् ।

सम्मानको ओइरो

साहित्यमा थोरै गर्ने तर सृजनशीलतालाई बढी प्राथमिकता दिने स्रष्टा हुन अनिल पौडेल । उनी कहिल्यै चर्चा खोजेर नहिँडेको बताउँछन् । न त अरुले जस्तो मिडिया खोज्दै उनी धाएका छन् । ‘बत्ती आफैं बल्छ तर हल्ला गर्दैन यसैले बत्तीको महत्व कहिल्यै नासिएको छैन’, पौडेलको बुझाई छ ।

उनलाई विज्ञापित हुने रहर पटक्कै छैन रे । तर कवि पौडलले एक दर्जन पुरस्कार र उत्तिनै सम्मान पाइसकेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय कविता सम्मेलन (अमेरिका) मा पनि उनी पुरस्कृत भइसकेका छन् ।

साहित्यमा पनि राजधानी र मोफसलको विभेद

अझै सबै क्षेत्रका मानिसमा जस्तै साहित्यकारहरुमा पनि मोफसल र राजधानीको दुरी कायम छ । मोफसलकाले राजधनीकालाई सराप्ने र राजधानीकाले मोफसलकालाई होच्याउने चलन कायमै छ ।

उनी अब मोफसल र राजधानीको दुरी हुन नहुने बताउँछन् । सूचना प्रविधिको युगमा अब अर्काको मुख ताकेर बसिरहनु पर्ने अवस्थाको अन्त भैसकेकोले हीन भावना र बडप्पन कसैले पनि पालिरहन आवश्यक नभएको पौडेलको भनाई छ । पौडेल भन्छन् –‘राजधानीमा त अब सरकारी सुविधा मात्र छ ।’

उनी गाउँमा बस्ने साहित्यकारहरुलाई हिनताबोध नपाल्न र निरन्तर साधना गर्न सुझाव दिन्छन् । साधनाकै लागि जागिरे जीवनपछि मोफसलमै आएर सृजनशीलतामा लाग्ने सोच उनले बनाएका हुन् ।


कवि पौडेलको बुझाईमा सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण भनेकै मान्छे हो । मान्छे संसारको केन्द्र हो । यसैले साहित्यपनि मान्छेकै लागि हुनुपर्छ । साहित्य समाजको दर्पण पनि भएकोले समाजका मान्छेका लागि सृजना गरिने साहित्य नै प्रगतिशील साहित्य हो ।

पौडेलका अनुसार हरेक साहित्यकारको समाजका मान्छेका लागि दायित्व हुन्छ । यो नै साहित्यकारको जीवन हो । साहित्यको धर्म भनेकै समाजका मान्छेका लागि आफ्नो दायित्य पूरा गर्नु हो ।

मान्छेलाई सुख दिन सकेमात्र साहित्यकारको दायित्व पूरा हुन्छ । उसो त मान्छेको समाजमा साहित्य दुरुह हुनुपर्छ भन्नेहरु पनि छन् तर त्यो ठीक होइन । साहित्य समाजका लागि हुनैपर्ने पौडेलको तर्क छ । भन्छन् –‘आफनेैलागि मात्रै हो भने त लेख्दै सिरानीमुनि राखेर सुते भैगयो नि प्रकाशन प्रसारण किन गर्नु ?’

jackson ribon